As Far As Possible.
Een synthesizer om opnieuw te leren luisteren —
zo ver als mogelijk in stemming, cultuur en kosmische tijd.
"Ik hoop dat u het nieuwe jaar ingaat met nieuwe oren." — John Cage, afscheidsgroet aan zijn studenten · Happy New Ears
Analysevermogen ontstaat op de grens van herkenning en ontregeling. — Microtonaliteit en Polyritmiek als Leermiddel · Marien Hogerheijde
Dat is de bedoeling. Deze synthesizer werkt met 31-toons gelijkzwevende stemming — een toonladder met 31 treden per octaaf in plaats van de gebruikelijke 12. De extra tonen zitten in de gaten. Ze klinken raar. Of mooi. Of allebei tegelijk.
Boven op die 31 tonen biedt de synthesizer stemmingen uit de hele wereld: van de Javaanse gamelan tot de Arabische maqam, van de Indiase raga tot de handpan. Elk systeem heeft zijn eigen logica, zijn eigen gevoel voor wat een halve toon is, wat spanning is, wat rust.
John Cage gaf zijn studenten bij elk afscheid mee: Happy New Ears. Nieuwe oren wensen. Dat is precies wat dit instrument vraagt.
Klik op aan — rechtsboven in de instellingenbalk. Je browser vraagt toestemming voor audio. Geef die. Er klinkt niets totdat je een toon aanraakt.
De brede balk onderin bestaat uit 31 gekleurde kolommen — één per toon. Klik ergens op. De kolom licht op. Er klinkt een drone: een aanhoudende toon die niet stopt totdat je opnieuw klikt om hem uit te zetten.
Klik op een tweede, derde, vierde kolom. Ze klinken tegelijk. De kleur van de kolom toont hoe luid hij is — gebruik de schuifregelaars in elke kolom om volume, intensiteit en dichtheid apart in te stellen.
Doe niets. Laat het klinken. Hoor hoe de tonen elkaar beïnvloeden, hoe ze zweven of schuren of samensmelten. Je hoeft het niet mooi te vinden. Je hoeft het alleen maar te horen.
Zet drie willekeurige tonen aan. Sluit je ogen. Probeer te tellen hoeveel verschillende klankkleuren je hoort — niet tonen, maar tinten. Open je ogen. Voeg een vierde toon toe die er het meest bij past. Of het meest niet.
Een preset is geen cultuur. Een schaal is geen systeem. Een frequentietabel is geen muziek. — Wereldstemmen · Marien Hogerheijde
De stemming-keuze bepaalt welke tonen van de 31 benadrukt worden en welke kleur de strips krijgen. Kies een stemming voordat je tonen aanzet — of wissel halverwege en hoor hoe het klinkveld verschuift.
Zet één toon aan op de grondnoot. Schakel de stemming naar arabisch maqam → bayati. Klik op ▷ speel — de schaalspeler opent. Speel de graden van laag naar hoog, als een ladder. Waar zit de spanning? Waar wil het naar toe lossen? Probeer daarna hetzelfde met indiase raga → bhairav.
Naast de drone (die aanhoudt) zijn er twee speelvlakken die je kunt openen via de knoppen in de instellingenbalk.
De handpan-overlay toont de tonen in de klassieke cirkelindeling van een handpan-instrument. Elke toon klinkt kort op, met een FM-belsynthese — een Chowning bell-algoritme dat de hoektonen van een geslagen metaalschijf nabootst. Je kiest de schaal en grondtoon bovenin. Klik op handpan om het te openen.
De schaalspeler vult het volledige scherm met gekleurde vlakken — één per graad van de gekozen schaal. De kleur past bij de cultuur van de stemming. Klik op een vlak om te spelen. Links onder staat de toon, rechts de afstand in cent tot de dichtsbijzijnde standaard-toon. Die afstand is het verhaal. Kies eerst een stemming, dan een schaal, dan ▷ speel.
Zet de drone aan op twee tonen die schuren — naast elkaar, of bijna naast elkaar. Open de schaalspeler op een raga of maqam. Speel langzaam door de graden. Probeer tonen te vinden die de schuring verzachten. Of groter maken. Er is geen goed antwoord.
Op een mobiel apparaat verandert de interface. De drone-strip verdwijnt. De schaalspeler wordt het instrument: het volledige scherm.
X-as (links–rechts): welke toon klinkt.
Y-as (hoog–laag): hoe hard de toon klinkt.
Kantel voor/achter (bèta): hoe complex de klank is (FM-index).
Kantel links/rechts (gamma): de verhouding tussen draagtoon en modulator.
De eerste keer dat je het scherm aanraakt, vraagt de telefoon toestemming voor de bewegingssensoren. Geef die — anders werkt het kantelen niet. Zet het volume van je telefoon op dreefhoogte.
Kies gamelan → slendro. Houd de telefoon horizontaal, scherm omhoog. Raak één toon aan en houd vast. Kantel de telefoon langzaam naar voren. Hoor hoe de klank verandert — van puur naar complex, van klokachtig naar metalliek. Dat is FM-synthese: de frequentie van de draagtoon wordt gemoduleerd door een tweede toon.
Onder de instellingenbalk zit de preset-balk. Typ een naam, klik bewaar. De volledige staat van het instrument — welke tonen aan, welke volumes, welke stemming, welke parameters — wordt opgeslagen in je browser.
Met deel maak je een URL die je kunt kopiëren en delen. Wie de link opent, hoort precies hetzelfde als jij. Dat maakt het instrument ook een compositietool: je legt een klankmoment vast.
Druk op ∞ genereer. Het instrument leest op dat moment twee echte waarden uit het heelal — en bouwt daar een compositie van.
De synthesizer berekent op de milliseconde nauwkeurig de huidige maanfase — met de synodische periode van Jean Meeus (29,530588853 dagen), verankerd aan de nieuwe maan van 6 januari 2000, 18:14 UTC. Je ziet het resultaat rechtsboven in de visualisatie: 🌑 tot 🌕, met percentage en "wassend" of "afnemend".
De maanfase bepaalt welke tonen de compositie kiest als grondmateriaal. Bij nieuwe maan liggen de tonen dicht bij elkaar — gespannen, samen. Bij volle maan spreiden ze zich uit over het spectrum. Elke maanstand klinkt anders.
De aarde is 4,543 miljard jaar oud. Het heelal 13,787 miljard jaar. Deel die twee: 0,3295. Dit getal wordt in de visualisatie getoond als aarde/oerknal.
De aarderatio is de tijdsevenredigheid van de compositie. De eerste stem klinkt direct op. De tweede treedt in na een interval vermenigvuldigd met 0,3295. De derde na het dubbele. De vierde na het drievoudige. Vier stemmen, als een fuga — maar met kosmisch geproportioneerde intreemomenten.
φ = 1,6180... De gouden snede bepaalt de faseafstand tussen kolommen en de ritmische intervallen in de evolutiestappen. Elke 8 tot 14 seconden verandert één toon: golfvorm, intensiteit, of octaaf. Nieuwe tonen schuiven langzaam in, gekozen uit de maan-set. De compositie groeit als een spiraal.
Het resultaat is een compositie die uniek is voor dit moment. Niet voor morgen. Niet voor gisteren. Wanneer je een preset opslaat, slaat de synthesizer ook de maanfase en de aarderatio op — een tijdstip in kosmische tijd, bewaard als klank.
Druk op ∞ genereer. Kijk rechtsboven in het canvas: welke maanstand is het nu? Laat de compositie twee minuten draaien zonder iets aan te raken. Hoor hoe de vier stemmen na elkaar binnenkomen. Sla het op als preset. Schrijf de maanstand erbij. Open het instrument over twee weken opnieuw. De maanfase is dan anders. De compositie ook.
De standaard westerse piano heeft 12 tonen per octaaf. Dat is een compromis: door alle tonen licht te verstemmen, klinkt een piano in alle toonsoorten acceptabel. Maar "acceptabel" is niet hetzelfde als "zuiver".
31-TET (31-toons gelijkzwevende stemming) was al in de 17e eeuw beschreven door Christiaan Huygens en later verder uitgewerkt door Adriaan Fokker. Het systeem benadert de zuivere boventoonverhoudingen beter dan de 12-toons verdeling. Het past ook beter bij de kwart-tonen van de Arabische en Turkse muziektraditie.
De synthesizer gebruikt deze 31 tonen als raster. Elke stemming uit de wereld kiest zijn eigen graden uit dat raster — het zijn windingen door hetzelfde ruimte.
Meer lezen? In het literatuurpaneel (rechtsboven: artikelen) staat een downloadbare literatuurstudie over microtonaliteit en polyritmiek, en verwijzingen naar achterliggende bronnen.
Zet genereer aan. Laat de synthesizer zelf tonen kiezen. Sluit je ogen. Luister drie minuten. Probeer niet te beoordelen. Probeer alleen te horen. Dat is Happy New Ears.
AFAP is geen gadget. Het is een didactisch breekijzer — een instrument dat het vanzelfsprekende toon- en tijdsraster openwrikt zodat analyse kan beginnen. De theoretische onderbouwing staat in twee onderzoeksartikelen.
Over verwachting, metacognitie en cultureel inzicht in onderwijs. Hoe microtonaliteit en polyritmiek functioneren als didactische verstoring — en waarom verstoring, mits gevolgd door taal en vergelijking, leerzaam is.
Indiase raga, Arabisch maqam, Turks makam, Javaanse gamelan, handpan, just intonation en Harry Partch als materiaal voor een muziektechnologisch leermiddel. Stemmingen zijn geen decoratie — ze zijn manieren om wereld, lichaam en tijd te ordenen.
AFAP — As Far As Possible — is onderdeel van soniclab · geluid als materiaal. Gemaakt door Marien Hogerheijde. De naam is een zusterinstructie aan Cage's ASLSP (As Slow As Possible, 1985): niet in tijd, maar in ruimte. Zo ver mogelijk in stemming. Zo ver mogelijk in luisteren. De ondertitel Happy New Ears verwijst naar de afscheidsgroet waarmee Cage zijn studenten elk jaar uitstuurde — een wens voor een luisteraar die bereid is iets te horen wat nog geen naam heeft.